روش های معمول ارتکاب جرم نشر اکاذیب

تاریخ ارسال : 1404/04/27

انواع  رو ش های ارتکاب نشر اکاذیب

رفتار مجرمانه نشر اکاذیب ممکن است از طرق مختلفی تحقق پیدا کند. نکته قابل توجه این است که حتی در صورتی که اطلاعات خلاف واقع به صورت غیرعمدی منتشر شوند، باز هم امکان پیگیری قانونی وجود دارد؛ به ویژه اگر انتشار آن‌ها موجب ورود ضرر به دیگری یا تشویش اذهان عمومی شود. در ادامه انواع نشر اکاذیب را معرفی و تشریح می‌کنیم:

نشر اکاذیب کتبی: انتشار اخبار و اطلاعات نادرست به صورت مکتوب در روزنامه‌ها، مجلات، کتاب‌ها یا حتی در قالب نوشته‌های منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی جرم است. این نوع از نشر اکاذیب به دلیل مستند بودن محتوا در دعاوی حقوقی و کیفری، قابل استناد خواهد بود.

نشر اکاذیب کلامی: انتقال شفاهی اخبار و اطلاعات خلاف واقع از جمله شایعه‌پراکنی بین افراد جامعه و محافل کاری از رایج‌ترین اشکال این جرم محسوب می‌شود. اگر این رفتار به حیثیت یا منافع اشخاص لطمه وارد کند، قابل تعقیب کیفری است.

نشر اکاذیب در فضای مجازی: با گسترش استفاده از اینترنت، بخش عمده‌ای از جرائم نشر اکاذیب در بستر شبکه‌های اجتماعی، وب‌سایت‌ها و پلتفرم‌های آنلاین رخ می‌دهد. خانتشار پست‌ها، ویدئوها یا کامنت‌های حاوی مطالب خلاف واقع علیه اشخاص یا نهادها، مصداق این نوع از جرم است.

نشر اکاذیب تجاری: این نوع از نشر اکاذیب به انتشار اطلاعات نادرست درباره کالاها، خدمات یا فعالیت‌های تجاری رقبا مربوط می‌شود. هدف از این اقدام ایجاد رقابت ناعادلانه در بازار و لطمه زدن به اعتبار اقتصادی رقبا است.

شرط تحقق جرم نشر اکاذیب

تحقق هر جرم در قانون مجازات اسلامی مستلزم وجود شرایط و ارکان مشخصی است و در صورت فقدان هر یک از این شرایط، عمل انجام شده نمی‌تواند مصداق جرم تلقی شود. جرم نشر اکاذیب نیز از این قاعده مستثنی نیست. در ادامه به بررسی شرایط لازم برای تحقق این جرم می‌پردازیم:

عمل انتسابی باید خلاف واقعیت باشد: برای این‌که نشر اکاذیب جرم محسوب شود، اکاذیب انتسابی به وضوح باید خلاف واقع و حقیقت باشد. اگر گفته‌ها یا مطالب بیان شده حقیقت داشته باشند، حتی اگر باعث تشویش اذهان عمومی شوند، تحقق این جرم محرز نخواهد بود.

مرتکب جرم باید سوءنیت داشته باشد: یکی از ارکان اصلی جرم نشر اکاذیب، سوءنیت فاعل است؛ یعنی فرد آگاهانه و با قصد گمراه ساختن دیگران، اطلاعات کذب را منتشر کند. در صورتی که فاعل بدون قصد سوء و ناآگاهانه عمل کند، شرط سوءنیت منتفی بوده و جرم تحقق نمی‌یابد.

اکاذیب باید انتشار یابند: نشر اکاذیب به معنای اشاعه و انتشار دادن اطلاعات کذب است. اگر اطلاعات دروغ به دیگران منتقل نشود، جرم نشر اکاذیب تحقق نیافته است.

مصادیق جرم نشر اکاذیب

جرم نشر اکاذیب در نظام حقوقی مصادیق متعددی دارد که در بسترهای مختلف تحقق می‌یابد. شناسایی این موضوع برای تشخیص مصداقی وقوع جرم و اعمال ضمانت‌های اجرایی، الزامی است. در ادامه به نمونه‌هایی از مصادیق این جرم می‌پردازیم:

انتشار خبرهای نادرست: یکی از مصادیق شایع این جرم، انتشار اخباری است که صحت ندارد و خلاف واقع منتشر می‌شود. این اخبار می‌تواند از طریق رسانه‌های مکتوب، صوتی یا تصویری به افکار عمومی منتقل شده و موجب گمراهی جامعه شود.

انتشار داده‌ها و اطلاعات غیرواقعی: در صورتی که فرد یا گروهی اقدام به انتشار اطلاعاتی کنند که بی‌پایه بوده یا با تحریف حقیقت باشد، این اقدام در زمره مصادیق نشر اکاذیب قرار می‌گیرد.

انتشار مطالب حاوی توهین و افترا: چنان‌چه شخصی در قالب مطالب خلاف واقع، نسبت به اشخاص حقیقی یا حقوقی عبارات موهن یا افتراآمیز منتشر کند، این اقدام می‌تواند تحت عنوان نشر اکاذیب قابل تعقیب باشد. تلفیق اکاذیب با توهین و افترا، آثار عمل مجرمانه را تشدید می‌کند.

انتشار اخبار دروغین در فضای دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی: هرگونه نشر مطالب غیرواقعی از طریق پیام رسان‌ها، شبکه‌های اجتماعی و سایر بسترهای دیجیتال، مشمول عنوان جرم نشر اکاذیب قرار می‌گیرد.

انتشار مطالب خلاف واقع با قصد ایجاد تشویش اذهان عمومی: اگر شخصی آگاهانه با نشر اطلاعات دروغین در پی برهم زدن نظم عمومی باشد یا برای مردم تشویش و نگرانی ایجاد کند، این رفتار مصداق روشنی از جرم نشر اکاذیب محسوب می‌شود.

نشر اطلاعات کذب به قصد ورود ضرر به اشخاص: اگر فردی با نیت اضرار به اشخاص حقیقی یا حقوقی اقدام به نشر اکاذیب کند، عمل وی مشمول این جرم می‌شود. این نوع نشر با انگیزه‌ انتقام‌جویانه یا رقابت صورت می‌گیرد و هدف آن وارد کردن لطمه به اعتبار یا منافع دیگران است.

ارکان جرم نشر اکاذیب

هر جرم در نظام کیفری نیازمند تحقق مجموعه‌ای از عناصر حقوقی است که به آن ارکان جرم گفته می‌شود. این ارکان همواره در ۳ بخش عنصر قانونی، عنصر مادی و عنصر معنوی دسته‌بندی می‌شوند. برای جرم نشر اکاذیب هم با احراز هر ۳ عنصر است که می‌توان ارتکاب جرم را محرز دانست. در ادامه این ارکان را به تفکیک بررسی می‌کنیم:

عنصر قانونی: مبنای قانونی جرم نشر اکاذیب در ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی بخش تعزیرات بیان شده است. مطابق با این ماده هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی، اکاذیبی را اظهار کند یا اعمال خلاف واقع را به اشخاص یا مسئولان رسمی نسبت دهد، مرتکب این جرم شده و به مجازات حبس از ۲ ماه تا ۲ سال یا ۷۴ ضربه شلاق محکوم خواهد شد. این ماده به صراحت، رفتار مجرمانه و هدف آن را مشخص کرده است.

عنصر مادی: عنصر مادی این جرم در واقع به رفتار خارجی و ملموس مرتکب اشاره دارد که در این‌جا رفتار، شرط تحقق جرم محسوب می‌شود. اظهار اکاذیب به معنای فاش یا علنی کردن مطالب دروغین، عنصر مادی این جرم است. این اظهار می‌تواند از طرق گوناگون از جمله انتشار در رسانه‌ها، در دسترس عموم قرار دادن مطالب کذب، نگارش شکایات یا گزارش‌های خلاف واقع یا نسبت دادن امور نادرست به اشخاص یا مقامات رسمی محقق شود. ظاهر شدن و علنی بودن اکاذیب برای تحقق این جرم، ضروری است.

عنصر معنوی: عنصر معنوی این جرم ناظر به قصد و نیت مرتکب است. برای آن‌که نشر اکاذیب جرم محسوب شود، مرتکب باید آگاهانه و عامدانه اقدام به اظهار مطالب دروغ کند و نیت اضرار به دیگران یا تشویش اذهان عمومی را در سر داشته باشد. در این‌جا صرف خطا یا اشتباه کفایت نمی‌کند، بلکه رفتار باید ناشی از اراده و با هدف آسیب رساندن یا خدشه به نظم عمومی یا حیثیت افراد صورت گیرد.

مجازات نشر اکاذیب در قانون جدید

مجازات جرم نشر اکاذیب در ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی تصریح شده است. به موجب این ماده با احراز جرم نشر اکاذیب و شرایط آن، مرتکب به مجازات حبس از ۲ ماه تا ۲ سال یا ۷۴ ضربه شلاق محکوم می‌شود.

در این ماده قانون‌گذار به روشنی نوع رفتار مجرمانه و انگیزه مرتکب را بیان و برای آن ضمانت اجرایی مشخصی، تعیین کرده است. تحقق این مجازات منوط به اثبات عناصر سه‌گانه جرم در مرجع قضایی صالح است.

با این حال در راستای سیاست‌های جدید کیفری و با تصویب قانون کاهش حبس تعزیری، مجازات جرم نشر اکاذیب نیز تعدیل شده است. مطابق با قانون جدید، مجازات حبس این جرم به ۳ ماه تا یک سال و نیم حبس یا تا ۷۴ ضربه شلاق تغییر کرده و به این ترتیب حداقل حبس به ۳ ماه و حداکثر آن به یک سال و نیم، تقلیل یافته است.

شکایت نشر اکاذیب

طرح شکایت نشر اکاذیب نیز مانند سایر دعاوی کیفری نیازمند رعایت تشریفات قانونی و طی کردن مراحل مشخص در فرایند دادرسی است. در این بخش مراحل پیگیری شکایت نشر اکاذیب را توضیح می‌دهیم:

جمع‌آوری مدارک: ابتدا شاکی باید تمامی مدارک و مستندات مرتبط بر نشر اکاذیب را جمع‌آوری کند. این مدارک می‌توانند شامل پیام‌ها، مکاتبات، اسناد چاپی، صوتی، تصویری یا محتوای منتشر شده در فضای مجازی باشند. صحت و اصالت این مستندات اهمیت دارد و باید به نحوی ارائه شود که ارتباط آن‌ها با اتهام انتسابی قابل احراز باشد.

تنظیم شکواییه: پس از تکمیل مستندات، شاکی باید شکواییه‌ای رسمی و مستدل تنظیم کند. در این شکواییه باید به وضوح به رفتار مجرمانه نشر اکاذیب اشاره شده و مواد قانونی مرتبط، نظیر ماده ۶۹۸ قانون مجازات اسلامی مورد استناد قرار گیرد.

ثبت در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی: شکواییه تنظیم شده باید در یکی از دفاتر خدمات الکترونیکی قضایی ثبت و به مراجع ذی‌صلاح ارسال شود. پس از ثبت، کد رهگیری به شاکی ارائه می‌شود که از طریق آن می‌تواند وضعیت پرونده را پیگیری کند.

ارجاع به مرجع صالح: پرونده نشر اکاذیب پس از ثبت به مرجع صالح ارجاع داده می‌شود. در اغلب موارد، این مرجع دادسرای عمومی و انقلاب محل وقوع جرم است. چنان‌چه نشر اکاذیب در بستر فضای مجازی صورت گرفته باشد، مرجع صالح رسیدگی دادسرای ویژه جرائم رایانه‌ای است.

رسیدگی در جلسات دادگاه: پس از تکمیل تحقیقات مقدماتی و صدور کیفرخواست، پرونده به دادگاه کیفری صالح ارسال می‌شود. قاضی رسیدگی کننده بر اساس محتویات پرونده، اظهارات طرفین و ادله ارائه شده، نسبت به احراز یا رد وقوع جرم نشر اکاذیب تصمیم‌گیری می‌کند.

صدور حکم: در نهایت بعد از پایان جلسات رسیدگی، دادگاه رای خود را صادر می‌کند. در صورت احراز وقوع جرم نشر اکاذیب، مجازات مقرر شده برای مرتکب اعمال می‌شود و در صورت عدم احراز جرم، دادگاه رای بر برائت متهم می‌دهد. رای صادره قابل اعتراض در دادگاه تجدید نظر است.

آیا نشر اکاذیب نیاز به شاکی خصوصی دارد؟

جرم نشر اکاذیب از جمله جرائم قابل تعقیب با شکایت شاکی خصوصی است. مطابق با مقررات ناظر بر این جرم، آغاز فرایند تعقیب کیفری به طرح شکایت از سوی شاکی خصوصی نیاز دارد. از سوی دیگر در صورتی که شاکی در روند رسیدگی گذشت خود را اعلام کند، دادگاه می‌تواند در تعیین میزان مجازات مرتکب، تخفیف اعمال کرده یا در صورت احراز شرایط مقرر رای به توقف تعقیب کیفری دهد.

نشر اکاذیب در صلاحیت کدام دادگاه است؟

پیگیری جرم نشر اکاذیب در صلاحیت دادسرای عمومی و انقلاب محل وقوع جرم است. در مواردی که نشر اکاذیب از طریق بسترهای رایانه‌ای یا در فضای مجازی صورت گیرد، صلاحیت ابتدایی با دادسرای ویژه جرائم رایانه‌ای در تهران است. همچنین در شهرستان‌هایی که دادسرای ویژه جرائم رایانه‌ای دارند، شکایت را مطرح کنند .