قاضی رباتیک و عدالت الگوریتم با هوش مصنوعی

تاریخ ارسال : 1404/09/19

بررسی امکان و حدود استفاده از الگوریتم‌های تصمیم‌یار قضایی در نظام حقوقی ایران و چالش‌های عدالت رویه‌ای

🔰 ۱) مقدمه: چرا بحث تصمیم‌یار قضایی مهم شده است؟

الگوریتم‌های تصمیم‌یار قضایی (Judicial Decision Support Algorithms) در جهان برای کمک به قاضی در تحلیل ادله، پیش‌بینی رفتار مجرمانه، ارزیابی ریسک تکرار جرم، یا دسته‌بندی دعاوی استفاده می‌شوند.

در ایران نیز با توجه به توسعه سامانه‌هایی مانند عدالت هوشمند، قوه قضاییه الکترونیک، دادگاه هوشمند، تحلیل داده‌های قضایی و… بحث «ورود هوش مصنوعی به تصمیم‌گیری قضایی» اهمیت روزافزون یافته است. اما پرسش اصلی این است: آیا الگوریتم‌ها می‌توانند در تصمیمات قضایی نقش داشته باشند؟ و اگر بله، حدود و قیود آن چیست؟

🔰 ۲) مفهوم «تصمیم‌یار قضایی»

تصمیم‌یار جایگزین قاضی نیست؛ بلکه:

• داده‌ها را تحلیل می‌کند
• سوابق مشابه را بازیابی و مقایسه می‌کند
• احتمال‌های آماری و پیش‌بینی‌های مبتنی بر داده می‌دهد
• خطاهای محاسباتی یا تناقضات رأی را هشدار می‌دهد

ولی تصمیم نهایی باید توسط انسان اتخاذ شود. در ادبیات حقوق تطبیقی به این رویکرد می‌گویند Human-in-the-loop.

🔰 ۳) امکان استفاده در نظام حقوقی ایران

استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند قضایی از منظر حقوق ایران اصولاً مجاز است اما با سه قید مهم:

✔ قید اول: اصل استقلال قاضی

هر فناوری که استقلال قاضی را مخدوش کند، یعنی او را مجبور به تبعیت از خروجی سیستم نماید، مغایر اصول دادرسی عادلانه است. خروجی الگوریتم می‌تواند «مشورتی» باشد، نه «الزام‌آور».

✔ قید دوم: اصل شخصی بودن رأی

در حقوق ایران، رأی باید منتسب به شخص قاضی باشد. اگر قاضی نتواند رأی را مستند به استدلال شخصی توجیه کند و صرفاً به خروجی الگوریتم استناد نماید، رأی فاقد اعتبار است.

✔ قید سوم: اصل دسترسی برابر (عدالت رویه‌ای)

هر متهم یا خواهان باید بتواند:

• بفهمد الگوریتم بر اساس چه داده‌هایی نتیجه داده،
• خطای آن را مورد اعتراض قرار دهد،
• و نسبت به آن دفاع کند.

اگر الگوریتم «جعبه سیاه» باشد، حقوق دفاعی نقض می‌شود.

🔰 ۴) فواید احتمالی استفاده در ایران

⭐ کاهش اطاله دادرسی

سیستم می‌تواند با تحلیل الگویی، فرایند رسیدگی را سریع‌تر کند.

⭐ وحدت رویه در آرای مشابه

تشتت آراء یکی از مشکلات نظام قضایی ایران است. الگوریتم با تحلیل میلیون‌ها رأی، پیشنهادهای نزدیک به رویه غالب ارائه می‌دهد.

⭐ ارتقای کیفیت استدلال قضایی

قاضی می‌تواند نقایص احتمالی رأی را قبل از صدور شناسایی کند.

⭐ پیش‌بینی بار کاری و مدیریت پرونده‌ها

تحلیل داده‌های کلان قضایی در مدیریت کلان مفید است.

🔰 ۵) چالش‌های جدی عدالت رویه‌ای

⚠ ۵–۱) مشکل شفافیت الگوریتم‌ها

اگر الگوریتم از نوع «یادگیری عمیق» باشد، اغلب قابل توضیح نیست (Black-box).

ولی اصول دادرسی عادلانه ایجاب می‌کند که مبانی استدلال قضایی شفاف باشد.

⚠ ۵–۲) سوگیری (Bias)

اگر داده‌های آموزشی شامل:

• تبعیض علیه اقلیت‌ها
• سوابق قضایی غلط
• الگوهای ناعادلانه گذشته
  باشد، الگوریتم آن را بازتولید می‌کند.

مثال: اگر داده‌های گذشته نشان دهد که در مناطق خاص آرای سنگین صادر شده، الگوریتم همان را تقویت می‌کند، حتی اگر مبنا ناعادلانه باشد.

⚠ ۵–۳) نقض اصل بی‌طرفی

الگوریتم‌ها ممکن است ناخواسته به:

• طبقه اجتماعی
• جنسیت
• قومیت
• سابقه پزشکی یا مالی
  توجه نادرست داشته باشند.

⚠ ۵–۴) مشکل حق اعتراض

اگر تصمیم قضایی مبتنی بر یک الگوریتم باشد، شخص باید بتواند به «خود الگوریتم» اعتراض کند. اما بدون دسترسی به کد، داده، وزن‌دهی و معیارها، این حق عملاً از بین می‌رود.

⚠ ۵–۵) خطر جایگزینی تدریجی قاضی

اگرچه هدف «تصمیم‌یار» است، اما ممکن است در عمل به «تصمیم‌ساز» تبدیل شود. این امر خطر «قاضی‌زدایی» و «اتکای بیش از حد به فناوری» را ایجاد می‌کند.

⚠ ۵–۶) مسئلهٔ مسئولیت حقوقی

اگر الگوریتم باعث:

• بازداشت اشتباه
• تشدید بی‌مبنا
• رأی ناعادلانه شود، مسئولیت بر عهدهٔ کیست؟
  قاضی؟ برنامه‌نویس؟ شرکت پیمانکار؟ قوه قضاییه؟

در ایران قواعد صریحی نداریم.

🔰 ۶) حدود استفاده (چارچوب پیشنهادی برای نظام حقوقی ایران)

برای استفادهٔ صحیح و منطبق با اصول حقوقی، باید:

✔ استفاده صرفاً «مشورتی» باشد

الگوریتم نباید جای قاضی را بگیرد.

✔ تصمیم‌گیری نهایی حتماً باید انسانی باشد

اصل استقلال قاضی تضمین‌کننده همین موضوع است.

✔ افشای روش کار الگوریتم (Explainable AI) الزامی شود

شخص باید بداند چرا سیستم یک نتیجه را پیشنهاد می‌دهد.

✔ حق اعتراض به توصیهٔ سیستم

در صورتی که نظر الگوریتم بر روند پرونده اثر گذاشته باشد، طرفین باید بتوانند آن را نقد کنند.

✔ ارزیابی دوره‌ای بی‌طرفی و صحت الگوریتم مانند آزمون‌های سالانه.

✔ ممنوعیت استفاده در تصمیم‌های حساس

مثل:

• صدور حکم اعدام
• تعیین مجازات حدی
• جرایم سیاسی و امنیتی
• بررسی انگیزه و نیت مجرمانه

این حوزه‌ها ماهیت کاملاً انسانی دارند.

🔰 ۷) جمع‌بندی نهایی

• استفاده از تصمیم‌یار قضایی در ایران ممکن و مفید است، اما تنها در حد کمک به قاضی.
• داده‌های قضایی حساس و محرمانه‌اند؛ بنابراین شفافیت، امنیت و بی‌طرفی الگوریتم شرط قطعی است.
• عدالت رویه‌ای اقتضا می‌کند که الگوریتم:
  ✔ قابل توضیح
  ✔ قابل نقد
  ✔ فاقد تبعیض
  ✔ و غیرالزام‌آور باشد.
• بدون قانون‌گذاری دقیق، استفاده گسترده می‌تواند باعث نقض حقوق اساسی طرفین دعوا شود.

تهیه و گردآوری توسط محمدحسین دری (قاضی سابق دادگستری)