آثار حقوقی اقاله در قانون مدنی ایران
تاریخ ارسال : 1404/08/09
** آثار حقوقی اقاله در قانون مدنی ایران **
اقاله به عنوان یکی از روشهای سقوط تعهدات و انحلال قراردادها، آثار حقوقی مهمی در قانون مدنی ایران دارد در ادامه، به تفصیل به آثار حقوقی اقاله میپردازیم:
- تعریف مختصر اقاله
اقاله (به عربی) یاتفاسخ قرارداد (به فارسی)، به معنای تراضی (توافق دو طرفه) بر انحلال عقد است. به عبارت ساده، دو طرفی که قبلاً با هم عقدی بستهاند، با توافق یکدیگر آن را فسخ میکنند و به وضعیت قبل از عقد بازمیگردند.
- آثار اصلی و کلیدی اقاله:
وقتی اقاله صورت میگیرد، آثار زیر به طور کلی و اصلی به وجود میآید:
الف- انحلال قرارداد برای آینده (اثر مستقیم):
* عقد از لحظهی توافق بر اقاله، منحل میشود.
* این انحلال، قرارداد را برای آینده از بین میبرد، نه اینکه آن را از ابتدا باطل کند. بنابراین، تمام آثار عقد در مدت زمانی که قرارداد برقرار بوده است، معتبر و صحیح محسوب میشود.
ب- لزوم استرداد متقابل (مهمترین اثر):
* طرفین ملزم میشوند آنچه را که در اجرای عقد دریافت کردهاند به یکدیگر عودت دهند.
* این استرداد باید به صورت عین مال باشد. یعنی اگر کالایی تحویل داده شده، همان کالا باید بازگردانده شود.
* اگر عین مال موجود نباشد یا تلف شده باشد، باید مثل یا قیمت آن (بسته به نوع عقد) بازگردانده شود (مطابق قواعد ضمان قهری).
*مثال: در عقد بیع، خریدار، مبیع (کالا) را به فروشنده برمیگرداند و فروشنده نیز ثمن (پول) را به خریدار مسترد میکند.
ج- سقوط تعهدات آینده:
* تمام تعهداتی که هنوز انجام نشدهاند، ساقط میشوند. مثلاً اگر در قرارداد کاری، کارفرما تعهد کرده بود در آینده امکاناتی فراهم کند، با اقاله، این تعهد از بین میرود.
د- زوال آثار عقد:
کلیه آثاری که عقد برای طرفین ایجاد کرده بود، از بین میرود. مثلاً:
* حق انتفاع: اگر یک طرف حق استفاده از ملک دیگری را داشت، این حق زائل میشود.
* حق شفعه: در بیع اقالهای، حق شفعه برای شریک دیگر ایجاد نمیشود، زیرا بیع سابق با اقاله از بین رفته است.
* ضمانتنامهها و وثیقهها: اگر برای اجرای عقد، ضمانتنامه یا وثیقهای داده شده باشد، با اقاله، دلیل وجودی خود را از دست داده و باید به صاحبش بازگردانده شود.
۳- آثار اقاله در قراردادهای خاص:
۱-۳-- اقاله در عقد بیع (فروش):
* خریدار باید مبیع (کالا) را به فروشنده بازگرداند.
* فروشنده باید ثمن (پول) را به خریدار بازگرداند.
* اگر خریدار از کالا استفاده کرده باشد، معمولاً چیزی بابت استهلاک (اجرت المثل) پرداخت نمیکند، مگر اینکه در خود توافق اقاله، شرط شده باشد.
* اگر کالا در دست خریدار تلف یا ناقص شده باشد، باید مثل یا قیمت آن را بپردازد.
۲-۳-- اقاله در عقد اجاره:
* مستأجر باید عین مستأجره (ملک) را تخلیه کند.
* موجر باید اضافه اجارهبها (اگر وجود دارد) را به مستأجر بازگرداند.
* اگر مستأجر تمام یا بخشی از مدت اجاره را در ملک سکونت داشته، معمولاً اجارهبهای همان مدت برای او باقی میماند و اقاله، تنها برای آینده اثر دارد.
۳-۳-- اقاله در عقد شرکت یا مضاربه:
* دارایی شرکت بین شرکا تقسیم و تسویه میشود.
* سود و زیانهای حاصل شده تا قبل از اقاله، محاسبه و بین طرفین تقسیم میشود.
- نکات مهم و استثنائات:
۱-۴-- اقاله با فسخ تفاوت دارد:
* اقاله: نیاز به تراضی و توافق دو طرف دارد.
* فسخ: معمولاً با اراده یک طرف و به دلیل وجود خیار فسخ (مثل خیار تخلف شرط، خیار عیب و...) انجام میشود.
۲-۴-- اقاله در عقود جایز و لازم:
* عقد لازم: فقط از طریق اقاله یا استفاده از خیارات قانونی قابل فسخ است.
* عقد جایز: خودبهخود و با اراده یک طرف یا رویدادهایی (مانند فوت) منحل میشود، بنابراین اقاله در این عقود کمتر مصداق دارد.
۳-۴-- محدودیت در اقاله:
* اقاله در موردی ممکن است که تملک صورت گرفته باشد. مثلاً نمیتوان وقف را اقاله کرد، زیرا مال از ملک واقف خارج شده است.
* اگر حقوق اشخاص ثالث به عقد وابسته شده باشد، اقاله ممکن است با محدودیت مواجه شود. مثلاً اگر خریدار، ملک خریداری شده را به شخص سومی فروخته باشد، اقاله معامله اول با فروشنده اصلی، نمیتواند حق شخص سوم را از بین ببرد مگر در شرایط خاص.
۴-۴ -- شکل توافق اقاله:
* اقاله نیز یک عقد است و باید دارای شرایط اساسی صحت معامله (قصد و رضا، اهلیت، موضوع معین، مشروعیت جهت) باشد.
* معمولاً به هر شکلی (کتبی، شفاهی، حتی عملی) میتوان آن را اثبات کرد، اما توصیه میشود به صورت کتبی و با ذکر جزئیات (مانند چگونگی استرداد اموال، مهلتها و...) انجام شود تا از بروز اختلافات بعدی جلوگیری گردد.
